Lập di chúc là phương thức phổ biến nhất để một cá nhân định đoạt tài sản của mình cho những người ở lại trước khi qua đời. Tuy nhiên, không phải cứ viết một tờ giấy phân chia tài sản thì mặc nhiên tờ giấy đó có giá trị pháp lý. Trên thực tế, có rất nhiều tranh chấp kéo dài chỉ vì di chúc bị tuyên vô hiệu.
Vậy thừa kế theo di chúc là gì và cần đáp ứng những điều kiện khắt khe nào để có một bản di chúc hợp pháp ? Hãy cùng phân tích sâu hơn dưới góc độ pháp lý ngay sau đây.
1. Thừa kế theo di chúc là gì?
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.
Do đó, có thể hiểu thừa kế theo di chúc là việc chuyển dịch tài sản (di sản) của người đã khuất cho những người còn sống dựa trên nguyện vọng, ý chí đơn phương của người để lại di sản đã được thể hiện rõ ràng trong di chúc.
Việc chia di sản theo di chúc mang tính ưu tiên hàng đầu trong pháp luật thừa kế. Chỉ khi không có di chúc, di chúc vô hiệu hoặc những người thừa kế theo di chúc đều từ chối nhận tài sản/đã chết, thì di sản mới bị đem phân chia theo quy định của pháp luật.
2. Các hình thức của di chúc theo quy định pháp luật
Pháp luật Việt Nam công nhận hai hình thức thể hiện chính của di chúc:
Di chúc bằng văn bản: Đây là hình thức phổ biến và an toàn nhất. Di chúc văn bản bao gồm: Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có người làm chứng, di chúc có công chứng hoặc chứng thực.
Di chúc miệng: Chỉ được áp dụng trong trường hợp tính mạng của một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Sau 3 tháng kể từ ngày lập di chúc miệng mà người đó còn sống, minh mẫn thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
3. Điều kiện cốt lõi để có một bản di chúc hợp pháp
Để việc chia di sản theo di chúc diễn ra suôn sẻ và được pháp luật bảo vệ, bản di chúc đó bắt buộc phải đáp ứng trọn vẹn các điều kiện quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 dưới đây:
3.1. Điều kiện đối với người lập di chúc
Về trạng thái tinh thần: Người lập di chúc phải hoàn toàn minh mẫn, sáng suốt trong lúc lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép từ bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào.
Về độ tuổi: * Người từ đủ 18 tuổi trở lên có toàn quyền lập di chúc định đoạt tài sản.
3.2. Điều kiện về nội dung di chúc
Nội dung của di chúc không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Di sản được định đoạt trong di chúc phải là tài sản hợp pháp của người lập (thuộc sở hữu riêng hoặc nằm trong phần quyền sở hữu khối tài sản chung hợp pháp).
3.3. Điều kiện về hình thức di chúc
Hình thức di chúc không được trái quy định của luật. Cụ thể đối với từng trường hợp được tóm tắt qua bảng dưới đây:
Loại hình di chúc Điều kiện để được công nhận là di chúc hợp pháp
Văn bản không người làm chứng Người lập di chúc phải tự tay viết và ký vào bản di chúc. Không được in ấn hoặc nhờ người khác viết hộ.
Văn bản có người làm chứng Nếu người lập di chúc không tự viết được thì có thể nhờ người khác viết hộ hoặc đánh máy, nhưng phải có ít nhất 02 người làm chứng cùng ký tên xác nhận.
Di chúc công chứng / chứng thực Được thực hiện tại các văn phòng công chứng hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã/phường để đảm bảo tối đa tính pháp lý.
Di chúc miệng Người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất 02 người làm chứng. Ngay sau đó, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên/điểm chỉ. Trong vòng 05 ngày làm việc, chữ ký đó phải được công chứng hoặc chứng thực.
Lưu ý về người làm chứng: Không phải ai cũng được làm chứng cho di chúc. Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc; người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự… đều không được làm chứng.
4. Trường hợp đặc biệt: Di chúc hợp pháp vẫn bị giảm bớt quyền định đoạt
Dù bạn có lập một bản di chúc hợp pháp và truất quyền thừa kế của một ai đó, pháp luật vẫn dành sự bảo hộ đặc biệt cho một số đối tượng yếu thế. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng $2/3$ suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo luật, dù họ không được người lập di chúc cho hưởng tài sản:
Con chưa thành niên (dưới 18 tuổi) hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.
Cha, mẹ của người lập di chúc.
Vợ hoặc chồng của người lập di chúc.
Lời kết
Hiểu rõ thừa kế theo di chúc di chúc hợp pháp là cách tốt nhất để bạn bảo vệ tài sản cũng như ước nguyện cuối cùng của mình. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt hình thức lẫn nội dung di chúc không chỉ giúp đẩy lùi các rủi ro tranh chấp pháp lý phức tạp, mà còn giữ gìn được sự hòa thuận, êm ấm cho gia đình và những người thân yêu ở lại.
